خلاصه آن چه در پیش داریم
سلامت جنسی
مرور کلی
مسایل مربوط به جنسیت در انسان میتواند جذاب، پیچیده، تناقضآمیز و گاه مأیوسکننده باشد. این مسایل با همه جنبههای زندگی انسان آمیخته شده و هیچ تئوری یا دیدگاه منفردی نمیتواند همه ظرافتهای آن را توضیح دهد. تحقیقات در مورد مسایل جنسی در حیطه ارزشهای شخصی، روابط میانفردی، سنتهای فرهنگی، هنجارهای اجتماعی، تکنولوژیهای جدید با چالش های زیادی روبه رو است.
مسایل جنسی فراتر از حس جنسی یا آمیزش جنسی است. امور جنسی همه تفکرات، احساسات، رفتارهای مربوط به مرد و زن بودن، تجربه جذابیت، عشق، روابط و فعالیتهای صمیمانه را دربرمیگیرد.
شهوانیت: به آگاهی و احساس فرد درباره بدن خود و بدنِ سایر افراد خصوصاً همسر (فردی که با او رابطه جنسی وجود دارد)، گفته میشود. شهوانیت ما را قادر میکند تا احساس خوبی در مورد ظاهر بدن خود داشته باشیم و از لذتی که میتواند به ما و همسر ما بدهد لذت ببریم.
صمیمیت: به توانایی نزدیک بودن عاطفی با یک انسان دیگر و پیشرفت در نزدیکشدن متقابل گفته میشود.
هویت جنسی: درک فرد از جنسیت خود؛ خواه حس زنانگی باشد و خواه احساس مردانگی.
سلامت جنسی و تولید مثل: به گرایش و رفتارهای فرد در مورد بچهدار شدن، مراقبت، حفظ اندامهای تولید مثلی و جنسی و پیامدهای سلامتِ رفتارهای جنسی گفته میشود.
جنسیسازی: استفاده از گرایش جنسی برای اثرگذاری، کنترل یا مدیریت دیگران به روش مفید یا مضر.
هویت جنسی: شناخت خود به عنوان یک موجود جنسی که تلفیقی است از ویژگیهای بیولوژیک جنسی، جنسیت، نقشهای جنسیتی و گرایشهای جنسی.
دوجنسی بودن: نشان ندادن انحصاری مشخصات اولیه و ثانویه مردانه یا زنانه.
غدد جنسی: اندامهای تولید مثلی در مردان (بیضهها) یا زنان (تخمدانها) که اسپرم (مرد) یا تخمک (زن) و هورمونهای جنسی را در هر دو جنس تولید میکنند.
غدۀ هیپوفیز: غده درونریزی که آزادسازی هورمونهای غدد جنسی را کنترل میکند.
بلوغ: مقطع سنی که اندامهای جنسی فرد در آن به رشد کامل میرسد.
صفات جنسی ثانویه: مشخصات مربوط به جنسیت که مستقیماً به تولید مثل مربوط نمیشود، مثل کلفت شدن صدا، رشد موهای بدن مانند موهای زیربغل و اندام تناسلی، و ذخیرهشدن چربی در مناطق خاص بدن.
حدود هفته هشتم زندگی جنین، کدهای ژنتیکی موجود در کروموزومهای جنسی به ایجاد تمایز در اندامهای تولید مثلی مردان و زنان منجر میشود. رشد اندامهای تولیدمثلی مردانه (بیضهها) و زنانه (تخمدانها)، در شکلگیری جنسیت آتی جنین نقشی کلیدی دارد، چون آنها مسئول تولید هورمونهای جنسی هستند. هورمونهای اولیۀ جنسی زنان، استروژن و پروژسترون هستند. هورمون جنسی اولیه مردان، تستوسترون است. آزادسازی تستوسترون در جنین، حاکی از آن است که آلت مردانه و سایر اندامهای جنسی مردانه در جنین رشد خواهد کرد. اگر تستوسترون ترشح نشود، اندامهای زنانه در بدن جنین شکل میگیرد.
در زمان «بلوغ جنسی»، هورمونهای جنسی مجدداً نقشهای عمدهای را در تعیین جنسیت فرد ایفا میکنند. هورمونهایی که از غدۀ هیپوفیز آزاد میشوند، گونادوتروپین نام دارند و بیضهها و تخمدانها را وادار میکنند که هورمونهای جنسی مناسب را ترشح کنند. افزایش تولید استروژن در زنان و تولید تستوسترون در مردان منجر به رشد صفات جنسی ثانویه میشود. این ویژگیها در مردان شامل بم شدن صدا، افزایش موی صورت، رشد موی زیربغل، رشد اسکلت و ماهیچههای اسکلتی است. در زنان این خصوصیات شامل رشد پستانها، عریضشدن لگن، و رشد مو در ناحیه شرمگاهی و زیربغل میشود. نشانههای فیزیکی بلوغ جنسی همیشه شاخصی برای بلوغ عاطفی نیستند.
«جنسیت» شیوه رفتار به روشهای مردانه یا زنانه است که توسط جامعهای که فرد در آن زندگی میکند و در ابعاد زمان و مکان تعریف میشود و جزیی از هویت فرد است. در مقابل «جنس»، بیشتر به شکل فیزیکی (جسمی) و کارکرد فیزیکی فرد مربوط میشود. از این نظر، «جنسیت» عملکرد است یعنی چیزی که ما انجام میدهیم، نه چیزی که هستیم و ما آن را از طریق اجتماعیشدن یاد میگیریم. ما از طریق تعامل با خانواده، همتایان، معلمین، رسانه و سایر سازمانهای اجتماعی، یاد میگیریم به روشهایی عمل کنیم که جامعه آن را مناسب میداند.
هرکدام از ما مرد بودن یا زن بودن خود را بر مبنای نقشهای جنسیتی که بازی میکنیم، به صورت روزانه به دیگران ابراز میکنیم. هویت جنسیتی اشاره به حس یا آگاهی شخصی از نر بودن یا ماده بودن، مرد یا زن بودن دارد.
آناتومی و فیزیولوژی جنسی
فهم عملکرد سیستم تولید مثل مردانه و زنانه به افزایش لذت و رضایت در روابط جنسی کمک میکند و به شما کمک میکند تا نسبت به تأمین نیازها و خواستههای همسر خود حساس و انتخابهای مسوولانهای را در مورد سلامت جنسی خود داشته باشید و تصمیمهای مناسبی را بگیرید.
آناتومی و فیزیولوژی جنسی زنان
سیستم تولید مثل زنان شامل دو گروه اصلی از ساختارهاست (اندامهای جنسی بیرونی و اندامهای جنسی درونی اندامهای جنسی بیرونی زنان مجموعاً فرج نامیده میشود و شامل همه ساختارهایی است که از بیرون قابل مشاهده است؛ و به طور مشخص شامل استخوان شرمگاهی، لبهای بزرگ فرج (لبهای بیرونی)، لبهای کوچک فرج (لبهای داخلی)، میاندوراه (فاصله مقعد و فرج)، کلیتوریس، غدد کلیتوریس، دهانۀ مجرای ادرار، دهانۀ واژن و مقعد میشود. برجستگی «عانه» یک بافت چربی است که از استخوان عانه حفاظت میکند و آن را میپوشاند.
بعد از بلوغ جنسی، این قسمت با موی زبر پوشیده میشود. لبهای کوچک فرج (لبهای داخلی)، چینخوردگیهایی از غشای مخاطی است که میتوان آن را در درون لبهای بزرگ فرج (لبهای بیرونی) دید. لبهای بزرگ فرج (لبهای بیرونی) چینخوردگیهایی از پوست و بافت قابل نعوظ است که دهانۀ واژن و مجرای ادراری را دربرمیگیرد.
کلیتوریس در قسمت بالایی انتهای لبهای کوچک و زیر عانه قراردارد و تنها کارکرد شناختهشدۀ آن ایجاد لذت جنسی است. دقیقاً زیر کلیتوریس، دهانۀ مجرای ادراری قرار دارد که از طریق آن ادرار دفع میشود. در زیر مجرای ادراری، دهانۀ واژن قرارگرفته است. در اکثریت قریب به اتفاق دختران، دهانه واژن با غشای نازکی به نام پردۀ بکارت پوشیده شده است. باور عمومی بر این است که پردۀ بکارتِ سالم، اثبات باکره بودن زن است.
میاندوراه ناحیهای از بافت نرم بین فرج و مقعد است. اگرچه از نظر فنی قسمتی از اندامهای جنسی بیرونی محسوب میشود، اما بافت این ناحیه پایانههای عصبی زیادی دارد و نسبت به تماس حساس است و میتواند در تحریک جنسی نقش داشته باشد.
اندامهای داخلی جنسی زنان شامل واژن، گردن رحم، رحم، لولههای فالوپ و تخمدانهاست. واژن یک اندام لولهای است که به عنوان مجرایی رحم و گردن رحم را به خارج از بدن وصل میکند. این مجرا اجازه جریان یافتن خون قاعدگی به خارج از رحم را در خلال عادت ماهانۀ زنان میدهد و در حین آمیزش جنسی پذیرای آلت مردانه است و به عنوان کانال تولد در خلال زایمان هم عمل میکند. رحم یک اندام توخالی، عضلانی و گلابیشکل است. هورمونها بر روی غشای درونی رحم که «درونزهدان» نامیده میشود عمل میکنند و رحم را آماده لانهگزینی یا رشد تخم بارورشده میکنند یا این پیام را انتقال میدهند که هیچ نوع بارورسازی انجام نشده است که در این صورت غشای داخلی رحم تخریب میشود و به جریان قاعدگی تبدیل میشود.
فرج: ناحیهای از آناتومی زنانه که شامل اندامهای جنسی بیرونی است.
استخوان شرمگاهی (عانه): بافت چربی که شرمگاه زنان را دربرگرفته و در زنان بالغ از نظر فیزیکی با موی زبر پوشیده میشود.
لبهای کوچک: «لبهای درونی» چین خوردگیهای بافتی که در درون لب بزرگ قرارمیگیرد.
لبهای بزرگ: «لبهای بیرونی» چینخوردگیهای پوستی که اندامهای جنسی زنانه را میپوشانند.
کلیتوریس: یک گرۀ بافتی به اندازه نخود که در بالای لب کوچک قرارگرفته و در تحریک جنسی زنان نقش اصلی دارد.
دهانۀ مجرای ادراری: دهانه مجرایی که ادرار از طریق آن دفع میشود.
پردۀ بکارت: بافت نازکی که دهانۀ واژن را در دختران میپوشاند.
میاندوراه: بافتی که «کف» ناحیه لگنی را در زنان و مردان تشکیل میدهد.
واژن: مجرایی در زنان که از فرج به گردن رحم و رحم ختم میشود.
«گردن رحم» در انتهای پایینی رحم که به سمت واژن گسترش پیدا میکند، قرار دارد. تخمدانها، اندامهایی به اندازۀ بادام هستند که در کناره رحم معلق هستند و هورمونهای استروژن و پروژسترون را تولید میکنند و مخزن تخمکهای نابالغ هستند. همه تخمکهایی که یک زن دارد در هنگام تولد در تخمدان ها قرارگرفتهاند. تخمکها بالغ میشوند و از تخمدان در واکنش به سطح هورمونی خاص آزاد میشوند. از رحم دو لولۀ باریک منعطف خارج میشود که لولههای فالوپ یا لولههای رحمی نام دارند. این لولهها در واقع با تخمدان تماس برقرار نمیکنند ولی به آن بسیار نزدیک هستند، آنها در زمانی که تخمکگذاری انجام میشود، تخمکها را میگیرند. لولۀ فالوپ (رحمی) جایی است که اسپرم و تخمک با هم ملاقات میکنند و لقاح انجام میشود. لولههای فالوپ به عنوان مجرایی به سوی رحم عمل میکنند که تخمکهای بارورشده در آن کاشته میشوند و رشد میکند.
با شروع بلوغ جنسی، سیستم تولید مثل زنان بالغ میشود و رشد صفات جنسی ثانویه، دختران را به زنان جوان تبدیل میکند. اولین نشانۀ بلوغ، بزرگشدن پستانهاست که عموماً در سن ۱۱ سالگی رخ میدهد. غدۀ هیپوفیز، هیپوتالاموس و تخمدانها همه هورمونهایی را ترشح میکنند که به صورت پیامرسانهای شیمیایی بین آنها عمل میکنند. سطح این هورمونها در جریان خون از طریق دریافت بازخوردها، به مثابۀ یک مکانیسم فعالکننده آزادسازی چند هورمون متفاوت عمل میکند.
در بدن زن، در فاصلۀ سنی نه و نیم تا یازده و نیم سالگی، هیپوتالاموس، پیامی را دریافت میکند که ترشح هورمون آزادکنندۀ گنادوتروپین (GnRH) را شروع کند. آزادسازی GnRH به نوبۀ خود باعث میشود که غدۀ هیپوفیز این پیام را دریافت کند و هورمونهایی به نام گنادوتروپینها را آزاد سازد. دو هورمون گنادوتروپین، یعنی هورمون «تحریک فولیکول» (FSH) و هورمون «جسم زرد» (LH) به تخمدانها این پیام را میفرستند که تولید استروژن و پروژسترون را شروع کنند.
استروژن چرخۀ قاعدگی را تنظیم میکند و افزایش سطح استروژن به رشد صفات جنسی ثانویه کمک میکند. پروژسترون به غشای داخلی رحم در آمادگی برای پرورش تخمک بارورشده و حفظ آبستنی کمک میکند.
رحم: اندام ماهیچهای توخالی که کارکرد آن این است که جنین در آن رشد نموده و خون قاعدگی را ایجاد و دفع کند.
غشای داخلی رحم (درونزهدان): لایه اسفنجی و نرم که غشای داخلی رحم را تشکیل میدهد.
گردن رحم: انتهای پایینی رحم که به سمت واژن باز میشود.
تخمدانها: اندامهایی به اندازۀ بادام که میزبان تخمکها و تخمکهای در حال رشد هستند و هورمونهایی را تولید میکنند.
لولههای فالوپ: لولههایی که از یک طرف تا نزدیکی تخمدانها گسترش پیدا میکنند و از طرف دیگر به رحم میرسند و مکان لقاح و محل عبور تخمکهای بارورشده هستند.
هیپوتالاموس: ناحیهای از مغز که در نزدیکی غدۀ هیپوفیز قرار دارد و با همکاری این غده کارکردهای تولیدمثل را کنترل میکند.
استروژن: هورمونهای ترشحشده توسط تخمدانها که چرخۀ قاعدگی را کنترل میکند.
پروژسترون: هورمونهای ترشح شده توسط تخمدانها، که به رشد و توسعه غشای داخلی رحم و حفظ آبستنی کمک میکند.
دامنۀ سنی طبیعی برای شروع اولین دورۀ قاعدگی که اولین عادت ماهیانه نام دارد، از ۹ تا ۱۷ سالگی است و سن متوسط آن ۵/۱۱ تا ۵/۱۳سال است. چربی بدن اثر زیادی بر شروع بلوغ جنسی دارد و افزایش میزان چاقی در کودکان ممکن است عامل اصلی بلوغ زودرس دختران در مقایسه با روال معمول باشد. قاعدگی دختران خیلیلاغر مانند دوندگان جوان، دیرتر شروع میشود.
چرخه متوسط قاعدگی ۲۸ روز است و شامل سه مرحله میشود: مرحلۀ تکثیر، مرحلۀ ترشحات و مرحلۀ قاعدگی (شکل ۴). مرحلۀ تکثیر با پایان قاعدگی قبلی شروع میشود. در خلال این دوره، لایۀ داخلی رحم رشد میکند یا «تکثیر» میشود. این فرایند چگونه عمل میکند؟ در پایان قاعدگی، هیپوتالاموس سطح پایین استروژن و پروژسترون در خون را حس میکند و در واکنش به این سطح پایین، ترشح GnRH را افزایش میدهد که به نوبۀ خود باعث فعال شدن غدۀ هیپوفیز و آزادسازی FSH میشود. وقتی که FSH به تخمدانها میرسد به چند فولیکول تخمدانی این پیام را میرساند که بلوغ را آغازکنند (شکل ۵). بهطور طبیعی تنها یکی از فولکیولها، یعنی فولیکول گراف در روزهای قبل از تخمکگذاری به بلوغ کامل میرسد. همزمان با اینکه فولیکولها بالغ میشوند، آنها شروع به تولید استروژن میکنند و استروژن به غشای داخلی رحم پیام تکثیرشدن را میرساند. اگر لقاح رخ دهد، غشای داخلی رحم به مکان لانهگزینی برای رشد جنین تبدیل میشود.
سطح بالای استروژن به هیپوفیز این پیام را میرساند که تولید FSH را کُند کند و آزادسازی LH را افزایش دهد. تحت اثر LH، فولیکول جدا میشود و یک تخمک بالغ را آزاد میکند، یک سلول تخم بالغ منفرد، در نزدیکی لولۀ فالوپ (حدود چهارده روز) باقی میماند. این فرایند تخمکگذاری نامیده میشود. سایر فولیکولهای رسیده از بین میروند و از طریق بدن جذب میشوند. گهگاه، دو تخمک بالغ و در خلال تخمکگذاری آزاد میشود. اگر هر دو تخمک بالغ، بارور شوند دوقلوهای (غیرهمسان) به وجود میآیند. دوقلوهای همسان وقتی که یک تخمک لقاح یافته به دو سلول تخم مجزا تقسیم میشود، به وجود میآیند.
مرحله پس از تخمکگذاری «فاز ترشحات» نامیده میشود. فولیکولِ گرافِ رهاشده که در تخمدان باقی مانده، به جسم زردی تبدیل میشود که شروع به ترشح مقدار زیادی استروژن و پروژسترون میکند. این ترشح هورمونها در روزهای بیستم و بیست و یکم چرخۀ قاعدگی اوج میگیرد و باعث میشود که غشای داخلی رحم ضخیم و برای تخمک لقاح یافته بستر مناسبی فراهم شود.
اگر لقاح و لانهگزینی انجام شود، سلولهای اطراف جنینِ در حال رشد، هورمونی به نام گنادوتروپینِ کوریونی انسانی (HCG) آزاد میکنند که باعث افزایش ترشح استروژن و پروژسترون برای حفظ غشای داخلی رحم میشود و به هیپوفیز این پیام را میرساند که تولید FSH و LH را متوقف کند. بنابراین سطح پروژسترون در خون به اوج خود میرسد. وقتی که سطح FSH و LH به سرعت افت میکند، جسم زرد شروع به تجزیه میکند. این هورمونها برای پایداری غشای داخلی رحم لازم هستند. بدون آنها غشای داخلی رحم تخریب میشود و خونریزی قاعدگی صورت میگیرد و به این صورت مرحلۀ قاعدگی شروع میشود. سطح پایین استروژن مرحلۀ قاعدگی این پیام را به هیپوتالاموس میرساند که GnRH که بر روی هیپوفیز وارد عمل میشود را آزاد کند تا FSH ترشح کند و چرخۀ قاعدگی مجدداً از ابتدا شروع میشود.
مشکلات قاعدگی
نشانگان قاعدگی (PMS): این اصطلاح برای مجموعهای از نشانههای فیزیکی، احساسی و رفتاری به کار برده میشود که زنان ۷ تا ۱۴ روز قبل از دوره قاعدگی خود آنها را تجربه میکنند. شناسایی PMS دشوار است و دلیل آن تا حدی به این خاطر است که طیف وسیعی از نشانهها و علامتها را دربرمیگیرد. شایعترین نشانهها عبارتند از حساس شدن پستانها، اشتهای شدید به غذا، خستگی، تحریکپذیری و افسردگی. تخمین زده میشود که ۷۵ درصد از زنان برخی نشانههای PMS را هر ماه تجربه میکنند. در اکثر زنان، این نشانهها با قاعدگی از بین میرود اما برای بخش کمی از زنان (۳ تا ۵ درصد)، این نشانهها به اندازۀ کافی جدی هستند که بر زندگی روزمره آنها اثر بگذارد و به حدی میرسند که آنها را ناتوان میکنند. این شکل جدی از PMS را «اختلال بیقراری پیش از قاعدگی» (PMDD) مینامند که نشانههای آن عبارتند از افسردگی جدی، ناامیدی، عصبانیت، اضطراب، کاهش اعتماد به نفس، تمرکز دشوار، تحریکپذیری و تنش. معمولاً زنان پیش از اواخر دهۀ دوم عمر خود یا اوایل سی سالگی دچار PMDD نمیشوند.
اولین عادت ماهیانه: اولین دوره قاعدگی.
فولیکولهای تخمدانی: ناحیههایی در درون تخمدان که هرکدام از آنها سلولهای منفرد تخم را رشد میدهند.
فولیکول گراف: فولیکول تخمدانیِ بالغ که حاوی یک تخمک کاملاً رشدیافته یا سلول تخم است.
تخمک: به یک سلول تخم بالغِ منفرد گفته میشود.
آناتومی و فیزیولوژی جنسی مردان
ساختار سیستم تولید مثل مردان به دو قسمت اندامهای جنسی داخلی و بیرونی تقسیم میشود (شکل ۶). اندامهای جنسی بیرونی عبارتند از آلت و کیسه بیضه (کادر «اخلاق سلامت» را برای آگاهی از بحث و جدلها در مورد «ختنه» مردان ببینید).
اندامهای جنسی داخلی مردانه شامل بیضهها، اپیدیدیمها، مجرای دفران، لولههای انزال، مجرای ادرار و سه ساختار دیگر (سمینال وزیکولها، غدۀ پروستات، و غدد کوپر) میشوند که اجزای مترشحۀ همراه با اسپرم را ترشح میکنند و منی را میسازند. گاهی اوقات این سه ساختار غدد کمکی نامیده میشوند
آلت اندامی است که در خلال آمیزش جنسی، اسپرم را در واژن رها میکند و بهعنوان مجرایی برای خروج منی و ادرار عمل میکند. در خلال برانگیختگی جنسی، بافت اسفنجی آلت با خون پر میشود و باعث میشود که آلت سخت شود (نعوظ). تحریک جنسی بیشتر منجر به انزال میشود، که مجموعهای از انقباضهای اسپاسمی سریع است که منی را از آلت خارج میکند.
در زیر آلت و در خارج از بدن کیسهای به نام کیسۀ بیضه قرار دارد. این کیسه از بیضهها حفاظت میکند و به خنک تر نگه داشتن آنها (در مقایسه با دمای بدن) و کنترل دمای درون آنها کمک میکند. این کنترل دما برای تولید اسپرمِ مناسب حیاتی است. بیضهها اسپرم و تستوسترون تولید میکنند، این هورمون مسوول رشد ویژگیهای جنسی ثانویه در مردان است.
رشد اسپرم در بیضهها، اسپرماتوژنز نامیده میشود. همانند بلوغِ سلولهای تخم در زنان، این فرایند تحت تأثیر غدۀ هیپوفیز است. FSH که در جریان خون ترشح میشود، باعث تحریک بیضهها برای تولید اسپرم میشود. اسپرم نابالغ در یک ساختار کاما شکل در پشت هر بیضه به نام اپیدیدیم رها میشود که در آنجا به بلوغ کامل میرسد.
هر اپیدیدیم حاوی لولههای کوچک پیچدرپیچی است که به تدریج از هم باز و مستقیم شده و در انتها به مجرای دفران ختم میشوند. دو مجرای دفران سیستم انتقال لولهای را تشکیل میدهند که کارکرد آنها صرفاً ذخیرهسازی و حرکت اسپرم است. در طول این مسیر، وزیکول سمینالها برای اسپرم مواد غذایی و سایر مایعاتی که اسپرم را تشکیل میدهند فراهم میکنند.
مجرای دفران در نهایت اپیدیدیم را به لولههای انزال مرتبط میکند که از غدۀ پروستات عبور میکند و در مجرای ادرار تخلیه میشود. غدۀ پروستات مایعات بیشتری را به منی اضافه میکند که شامل مواد غذایی و مواد شیمیایی هستند که به اسپرم کمک میکنند تا تخمک را باور کند. این مواد شیمیایی محیط اسیدی واژن را خنثی میکند و باعث تحرک بیشتر اسپرم (توانایی حرکت) و قدرت بیشتر اسپرم (توانایی لقاح تخمک) میشود.
دقیقاً در زیر غدۀ پروستات دو گره از پیش شکل گرفته به نام غدد کوپر وجود دارند. این غدد مایعی را ترشح میکنند که مجرای ادرار را روان و هر نوع اسیدی که بعد از ادرار در مجرای ادرار باقی مانده را خنثی میکند. ادرار و منی با همدیگر تماس برقرار نمیکنند. در خلال انزال، یک بافت عضلانی در محدوده پروستات با انقباض خود لولهای که به مثانه میرود را میبندد.
واکنش جنسی انسان
ویژگیها و اثرات روانشناسانه بر واکنش جنسی و تمایل جنسی به شدت اثر میگذارند.
هم برای مردان و هم برای زنان، واکنش جنسی فرایند فیزیولوژیکی است که از الگویی چهار مرحلهای پیروی میکند: ۱. تحریک/ برانگیختگی، ۲. پلاتو، ۳. اُرگاسم، ۴. بازگشت به حالت اولیه
محققین معتقدند که هر فرد دارای الگویِ واکنشِ مستقلی است که میتواند با این مراحل تطابق داشته باشد. بدون درنظرگرفتن نوع فعالیت جنسی (تحریک به وسیله همسر یا تحریک خود) مراحل این واکنش یکسان است.
در خلال اولین مرحله (تحریک/برانگیختگی)، فرآیند وازوکانجسشن (افزایش جریان خون که باعث تورم در اندامهای جنسی میشود)، واکنشهای اندامهای جنسی مرد و زن را تحریک میکند. واژن شروع به ترشح روانکنندهها میکند تا آمادۀ دخول آلت شود و آلت مردانه نیز تا حد کمی نعوظ پیدا میکند. هر دو نفر یک «برافروختگی جنسی» یا سرخی ناچیز را در تمام بدن خود تجربه میکنند. تحریک/برانگیختگی میتواند از طریق تخیل یا لمس، بوسیدن، دیدن فیلم یا با خواندن متنی شهوتانگیز ایجاد شود.
در خلال مرحله «پلاتو»، واکنشهای اولیه تشدید میشود. تنشهای ماهیچههای ارادی و غیرارادی افزایش پیدا میکند. نوک پستانهای زنان، کلیتوریس و آلت مردان حالت نعوظ پیدا میکنند. آلت مردانه چند قطره مایع پیش از انزال ترشح میکند که ممکن است حاوی اسپرم باشد.
در خلال مرحله ارگاسم، هجوم خون و اسپاسم ماهیچهای به اوج خود میرسد و انقباضهای ریتمیک در نواحی جنسی رخ میدهد. در زنان، این انقباضها در منطقۀ لگن، رحم، واژن و اِسْفَنکترِ مقعد متمرکز میشود. در مردان، انقباضها در دو مرحله رخ میدهد. در مرحلۀ اول، انقباض از غدۀ پروستات شروع و باعث بیرون رفتن منی از طریق مجرای ادرار میشود. در مرحلۀ دوم، ماهیچههای کف لگن، مجرای ادرار و اِسفنکتر مقعد منقبض میشود. منی معمولاً از آلت مردانه به بیرون پرتاب میشود اما همیشه این اتفاق نمیافتد. در هر دو جنس، اسپاسمهایی در سایر گروههای ماهیچهای اصلی خصوصاً در باسن و شکم رخ میدهد. پاها و دستها نیز ممکن است منقبض شوند و چهره نیز حالت انقباض به خود میگیرد.
مجرای دفران: لولهای که اسپرم را به سمت آلت مردانه حرکت میدهد.
وزیکول سمینال: ناحیه ذخیرهسازی اسپرم که مواد مغذی را به آن اضافه میکند.
منی: مایعی سیال حاوی اسپرم و مواد غذایی که قابلیت حیات اسپرم را افزایش میدهد و محیط اسیدی واژن را خنثی میکند.
غدۀ پروستات: غدهای که مواد مغذی برای اسپرمها را ترشح و مایعات درون منی را خنثی میکند.
غدد کوپر: غددی که مایع سیالی را ترشح میکند که مجرای ادرار را روان میکند و هر نوع اسید باقیمانده در مجرا را بعد از ادرارکردن از بین میبرد.
وازوکانجسشن: پرخون شدن اندامهای جنسی.
نظر شما چیست؟
چرا اهمیت زیادی به ارگاسم میدهیم؟ آیا لذت جنسی و رضایت جنسی را میتوان بدون ارگاسم به دست آورد؟ نقش میل و اشتیاق در واکنش جنسی چیست؟
اخلاق سلامت
در مرحلۀ بازگشت به حالت اولیه، اسپاسم ماهیچهای و تراکم خون به حالتهای قبل از تحریک کاهش مییابد. در این مرحله هر دو جنس معمولاً احساس عمیق سرخوشی و آرامش را تجربه میکنند. پس از اُرگاسم و بازگشت به حالت اولیه، تعداد زیادی از زنان میتوانند مجدداً برانگیخته شوند و ارگاسمهای دیگری را تجربه کنند. اما اکثر مردان یک دورۀ تحریکناپذیری را تجربه میکنند که در خلال آن سیستم بدن آنها قادر به تحریک بعدی نیست. این دوره ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت به طول بینجامد و با افزایش سن، مدت آن بیشتر میشود.
اگرچه مردان و زنان در چرخۀ واکنش جنسی مراحل یکسانی را تجربه میکنند، اما طول زمان صرف شده در هر مرحله متفاوت است. بنابراین یک فرد ممکن است در حالت پلاتو باشد در حالی که فرد مقابل وی در حالت تحریک/برانگیختگی یا مرحلۀ اُرگاسم باشد. چنین تغییرهایی در میزان واکنش کاملاً طبیعی هستند
برخی زوجها عقیده دارند که اُرگاسم همزمان برای رضایت هر دو جنس مطلوب است. اگرچه اُرگاسم همزمان مطلوب است اما دستیابی به آن دشوار است چون در برانگیختگی و واکنش تفاوتهایی وجود دارد.
یکی از مهمترین مسایلی که باعث نارضایتی جنسی در زنان میشود این است که زمان رسیدن به اُرگاسم در زنان و مردان متفاوت بوده و در زنان طولانیتر از مردان است و در اغلب موارد این مسأله از سوی مردان رعایت نمیشود. عدم رعایت این مسأله سبب میشود که مرد در یک فاصله کوتاه زمانی به اُرگاسم دست یابد در حالی که زن هنوز دستیابی به اُرگاسم را تجربه نکرده است. تکرار و تداوم این حالت میتواند سبب نارضایتی زن از ارتباط جنسی شده و پیامدهای ناخوشایندی را در زندگی آنها به دنبال داشته باشد.
بنابراین باید زنان و مردان درباره رابطه جنسی، اُرگاسم، زمان اُرگاسم، تفاوت زمان اُرگاسم در مردان و زنان آموزش ببینند و با اتخاذ رفتارهای مناسب و مسوولانه جنسی از بروز مسایلی که میتواند نارضایتی یکی از آنها را به دنبال داشته باشد پرهیز کنند.
لذت و رضایت جنسی بدون اُرگاسم یا حتی آمیزش نیز امکانپذیر است. ابراز احساسات جنسی برای یک فرد دیگر شامل فعالیتهای لذتبخشی میشود که آمیزش و اُرگاسم میتواند قسمتی از آن باشد.
بروز میل جنسی
یافتن راههای سالم برای بروز میل جنسی بخش مهمی از رشد و بلوغ جنسی است.
بیشتر ما میخواهیم که به نحوی طبیعی شناخته شویم. اما از کجا باید بدانیم که کدام رفتارها طبیعی هستند؟ چه معیاری را باید مورد استفاده قراردهیم؟ اینها سؤالات سادهای نیستند.
هر جامعهای استانداردها و اقدامات ویژهای را برای تنظیم رفتار جنسی تعیین میکند. برخی از معیارها و استانداردهای اجتماعی ـ فرهنگیِ رایج برای رفتار جنسی در فرهنگ کنونی شامل موارد زیر هستند:
معیار آمیزش: مقاربت و دخولِ آلت مردانه به واژن (آمیزش) به عنوان هدف عمل جنسی تلقی میشود.
معیار اُرگاسم: نزدیکی جنسی باید منجر به ارگاسم شود.
معیار دونفره: رابطه جنسی فعالیتی است که توسط دو نفر تجربه میشود.
معیار عاشقانه: رابطه جنسی باید با عشق و محبت زوجین مرتبط باشد.
معیار ایمنی رابطه جنسی: باید سعی کنیم تا از آبستنی ناخواسته و انتقال بیماریهای مقاربتی جلوگیری کنیم.
معیار قانونی: رابطه جنسی باید فقط در بین زوجین قانونی صورت گیرد.
اینها تنها قانون نیستند بلکه نسخههای اجتماعی هستند که در طول زمان مورد پذیرش قرارگرفتهاند. استانداردها و معیارهای جنسی اغلب به مرور زمان تغییر میکنند و خیلی از افراد از آنها پیروی نمیکنند. ما میتوانیم بهجای قضاوتهای ناامیدکننده درمورد طبیعی و غیرطبیعی بودن، سؤالات زیر را طرح کنیم:
آیا رابطۀ جنسی سالم و قانونی است؟
آیا ایمن است؟
آیا سبب استثمار طرف مقابل میشود؟
آیا این رابطه جنسی بین زوجین قانونی انجام میشود؟
به این روش میتوانیم رفتار جنسی را در طیفی درنظر بگیریم که فاکتورهای فردی زیادی در آن مدنظر قرارگرفتهاند.
همانطور که در مورد گزینههای ابراز جنسی در صفحات بعدی مطالعه خواهید کرد، از این سؤالات برای بررسی احساستان درباره اینکه چه چیز از نظر شما طبیعی است استفاده کنید.
خویشتنداری: حالت کنارهگیری از فعالیت جنسی قبل از ازدواج.
لذت بردن از خود: تحریک جنسیِ خود.
خیالپردازیهای جنسی: فرو رفتن در تفکرات و رؤیاهای تحریککننده جنسی.
خودارضایی: تحریک جنسی ناحیه تناسلیِ توسط خود فرد.
در واقع دامنه بروز میل و ارضای جنسی در انسان متنوع است: آنچه برای یک فرد لذتبخش است ممکن است برای کس دیگری گزینه لذتبخشی نباشد.
- خویشتنداری: به اجتناب یا کنارهگیری از فعالیت جنسی قبل از ازدواج گفته میشود. بسیاری از جوانان مجرد به دلایل مذهبی یا اخلاقی این شیوه را در پیش میگیرند. البته ممکن است برخی از افراد متأهل هم برای یک دورۀ زمانی به دلیل بیماری، قطع رابطه بلندمدت یا … این روش را درپیش بگیرند. برای برخی، این شیوه یک حالت تنهایی عذابآور است. اما بسیاری از افراد آن را فرصتی برای خویشتنیابی، ارزیابی ارزشها و رشد شخصی میدانند.
- لذت بردن از خود: این رفتارها شامل تحریک جنسی خود میشوند. رایجترین روشهای آنها خیالپردازی و خودارضایی هستند.
۱ـ۲. خیالپردازی جنسی: به فرورفتن در تفکرات تحریکآمیز و رؤیاپردازیهای جنسی گفته میشود. این تخیلات میتوانند منعکسکنندۀ تجارب واقعی زندگی، تمایلات ممنوع یا فرصتی برای تمرین تجارب جنسی پیشبینیشده یا جدید باشند. حقیقت این است که خیالپردازی در مورد یک تجربۀ جنسیِ خاص الزاماً به معنای این نیست که شما میخواهید یا مجبور هستید که آن تجربه را عملی کنید. خیالپردازی جنسی فقط خیالپردازی است!
۲ـ۲. خود ارضایی: تحریک ناحیۀ تناسلی خود، یکی از روشهایی است که برخی از افراد به وسیلۀ آن در جستجوی لذت جنسی برمیآیند.
- بوسیدن و لمس شهوانی: بوسیدن و لمس شهوانی دو شکل رایج از ارتباط جنسی غیرکلامی هستند. هم مردان و هم زنان نواحی شهوتانگیز (نقاطی از بدن که در هنگام تماس موجب برانگیختگی جنسی میشود) دارند. این نواحی شامل نقاط تناسلی و غیرتناسلی میشوند مثل نرمۀ گوش، دهان، پستانها، داخل رانها و اندام تناسلی. تقریباً هر ناحیهای از بدن میتواند نسبت به لمس واکنش شهوانی نشان دهد. زوجین با صرف زمان برای بررسی و یادگیری نقاط حساس و شهوتانگیز، راهی رضایتبخش، ایمن و لذتبخش برای بیان و ارضای میل جنسی خود پیدا میکنند.
- تحریک دستی: هم مردان و هم زنان میتوانند از طریق تحریک دستی نواحی تناسلی فرد مقابل، وی را به برانگیختگی و اُرگاسم برسانند. برای بسیاری از زنان، اُرگاسم به احتمال زیاد از طریق تحریک دستی در هنگام آمیزش حاصل میشود.
۵. آمیزش واژنی: اصطلاح آمیزش به آمیزش واژنی (جماع، وارد کردن آلت مردانه به واژن) گفته میشود که رایجترین شکل بروز و ارضای میل جنسی است. جماع میتواند در وضعیتهای گوناگونی به لحاظ قرارگیری دو طرف انجام شود: مثل مرد در بالا رو در رو با زن، زن در بالا، پهلو به پهلو، مرد در پشت. خیلی از زوجین از تجربهکردن موقعیتهای متفاوت لذت میبرند. شناخت خود و بدن خود، در کنار توانایی برقراری ارتباط مؤثر، نقش عمدهای در تعیین لذت و معنای آمیزش برای شما و همسرتان دارد.
۶.آمیزش مقعدی: آمیزش مقعدی شامل وارد کردن آلت به مقعد میشود. همانند سایر اشکال ارضای جنسی غیرطبیعی، تحریک مقعدی یا آمیزش مقعدی روش صحیحی نیست. افرادی که مایل به آمیزش جنسی هم از طریق مقعد و هم از طریق واژن هستند باید به این نکته دقت داشته باشند که ناحیۀ مقعدی دارای باکتریهای بسیار زیادی است که میتوانند باعث عفونت ناحیۀ واژینال شوند.
نقاط حساس جنسی: نقاط حساس بدن که به محض تماس و لمس سبب برانگیختگی میل جنسی میشود.
اختلالات اُرگاسم
انزال زودرس: انزالی است که قبل از ورود آلت به واژن رخ میدهد، یا اینکه خیلی زود در هنگام رابطه جنسی رخ میدهد. ۵۰ درصد از مردان این اختلال را حداقل یک بار در عمر خود تجربه کردهاند. اولین مرحله درمان انزال زودرس شامل یک معاینه کامل بدنی است تا مشخص شود که اعضای دیگر شخص مشکلی ندارد. اگر علت، مشکلِ فیزیولوژیک نباشد، میتوان درمان برای کمک به مردان به منظور یادگیری و زمانبندی انزال را مدنظر قرار داد. خستگی، استرس، فشارکار و مصرف الکل میتوانند در اختلالات ارگاسم مردان نقش داشته باشند.
در زنان ناتوانی در رسیدن به اُرگاسم «اختلال اُرگاسم زنان» نامیده میشود. زنی که مبتلا به این اختلال است اغلب خودش را سرزنش میکند و به خود القا میکند که برای اجتناب از سرزنش یا حفظ شخصیتش باید «اُرگاسم دروغین» داشته باشد. پیامهایی که زنان بهطور تاریخی در مورد رابطه جنسی بهعنوان یک وظیفه نه یک عمل لذتبخش دریافت کردهاند، در این واکنش دخیل هستند. همانند مردان مبتلا به اختلالات اُرگاسم، اولین گام درمان، معاینه کامل است تا اطمینان حاصل شود، اعضای دیگر بدن فرد مشکلی ندارند. با این حال، مشکل با یادگیری شکلهای دیگر تحریک برای برانگیختگی کافی برای تولید ارگاسم حل میشود.
اختلال بیزاری جنسی: نوعی اختلال در تمایل جنسی که از طریق فوبیای جنسی و اضطراب در مورد تماس جنسی شناخته میشود.
اختلال نعوظ (ED): دشواری در رسیدن به نعوظ برای شروع آمیزش یا دشواری در حفظ آن در هنگام آمیزش.
انزال زودرس: انزالی که قبل از ورود آلت به واژن یا فوراً بعد از ورود آلت به واژن رخ میدهد.
اختلال اٌرگاسم زنانه: ناتوانی یک زن برای رسیدن به اُرگاسم.
اضطراب عملکرد جنسی: اضطرابی که به سبب برخی مشکلات در هنگام عمل جنسی رخ میدهد.
اختلالات عملکرد جنسی
هم مردان و هم زنان وقتی پیش از آمیزش جنسی دچار برخی مشکلات میشوند، اضطراب عملکرد جنسی را تجربه میکنند. یک مرد ممکن است اضطراب داشته باشد که قادر به حفظ نعوظ نیست یا اینکه ممکن است فکر کند که انزال زودرس را تجربه میکند. یک زن ممکن است قادر به رسیدن به اُرگاسم نباشد یا اینکه به دلیل انقباض غیرارادی ماهیچههای واژن اجازه دخول را ندهد. هر دو (زن و مرد) میتوانند با یادگیری نحوه تمرکز بر روی احساسات و لذتهای فوری، نه تمرکز بر اُرگاسم، بر این اضطراب غلبه کنند.
اختلالات درد جنسی
دو اختلال رایج در این دسته اختلالات عبارتند از «دیسپارونیا» و «واژینیسم». دیسپارونیا: به دردی گفته میشوند یک زن در هنگام آمیزش تجربه میکند که میتواند از طریق بیماریهایی مانند اندومتریوزیز (ایجاد بافتهای اضافی در رحم) و عفونتهای مجاری تناسلی ایجاد شده باشد. آسیب به بافتهای تناسلی در خلال تولد کودک و ترشح روانکنندههای ناکافی در خلال آمیزش میتواند باعث ایجاد ناراحتی شود. دیسپارونیا میتواند منشاء روانی هم داشته باشد. دیسپارونیا، همانند سایر مشکلات جنسی، قابل درمان است.
واژینیسم: انقباض غیرارادی عضلات واژن است که باعث میشود که دخول آلت به درون واژن دردناک و غیرممکن شود. در اکثر موارد، واژینیسم به ترس از آمیزش یا تعارضهای جنسی حلنشده مربوط میشود. درمان این اختلال شامل آموزش رسیدن به اُرگاسم در زن از طریق تحریک غیرواژنی است.
یافتن کمک برای اختلالات جنسی
تئوریها و مدلهای درمانی زیادی هستند که به افراد مبتلا به اختلالات جنسی کمک میکنند. اولین گام مهم، انتخاب درمانگر یا مشاور جنسی معتبر است. این معیارها شامل داشتن مدرک مناسب در این مشاغل، گذراندن دروس تخصصی در مورد جنسیت و داشتن تعداد ساعت درمان عملی کافی تحت نظارت مستقیم یک درمانگر جنسی معتبر است. فهرست مشاورین و درمانگران جنسی معتبر و تأییدشده و نیز کلینیکهایی را که اختلالات جنسی را درمان میکنند، از طریق تماس با مراکز بهداشتی درمانی به دست آورید.
رفتار جنسی و مواد مخدر
داروهای روانگردان بر فیزیولوژی کلی بدن اثر میگذارند. بنابراین منطقی است که این داروها بر رفتار جنسی هم اثر گذارند. متأسفانه برای کسانی که در جستجوی رضایت جنسی بیشتری هستند، نوید افزایش لذت جنسی توسط این داروها خیلی وسوسهانگیز است اما کمتر پیش آمده است که این داروها و مواد مخدر موجب تقویت فعالیتهای جنسی شوند و اغلب به این روابط آسیب زدهاند. مصرف مواد مخدر میتواند به فعالیتهای جنسی نامطلوب بینجامد، خصوصاً مصرف مشروبات الکلی سبب کاهش بازدارندههای مغزی و ایجاد مطلوبیت و سرخوشی میشود. همزمان، الکل باعث کاهش بازدارندههای واکنشهای جنسی نیز میشود در نتیجه چهبسا در هنگام رابطۀ جنسی ذهن چیزی بخواهد که بدن آن را نخواهد.
شاید بزرگترین خطر مربوط به مصرف مواد مخدر در خلال رابطۀ جنسی، این گرایش باشد که فرد مصرفکننده، مواد مخدر را برای رفتار منفیای که از خود بروز میدهد، مقصر بداند. «من نمیتوانم در مورد کارهایی که شب گذشته انجام دادم کمکی بکنم چون مست بودم» عبارتی است که نشاندهندۀ عدم بلوغ جنسی فرد است. یک فرد بالغ از نظر جنسی به دقت مخاطرات و مزایا را بررسی میکند و برطبق آن تصمیمگیری میکند. اگر زوجین مواد مخدر را برای افزایش حس شهوانی خود لازم بدانند، احتمال این هست که در مورد عواطف و احساساتشان با هم صادقانه رفتار نکنند. یک رابطۀ جنسی خوب نباید به مواد شیمیایی وابسته باشد.
مواد مخدر و قرصهای «تجاوزِ به هنگام قرار» در حال تبدیل شدن به یک نگرانی عمده هستند. این مواد اکنون در خوابگاهها و پردیسهای دانشگاهی خارجی شایع شدهاند و اغلب افراد آنها را در ترکیب با الکل استفاده میکنند. برخی از افراد از این مواد برای تسهیلِ تجاوز استفاده میکنند. برخی از این مواد سیستم اعصاب مرکزی را بهطور موقت فلج میکنند و باعث حالتهای شبهخواب، توهم، فراموشی، نسیان و اختلال در حرکت میشوند. این مواد اغلب از طریق نوشیدنیهای الکلی برای کاهش هوشیاری زنان و آمادهساختن آنها برای تجاوز استفاده میشوند. این مشکل به حدی جدی است که برای مثال، در سال ۱۹۹۶ کنگره آمریکا مجبور شد «قانون منع تجاوز از طریق داروهای القایی» و «قانون کیفری ۱۹۹۶» را تصویب کند که در آن برای مصرف این مواد به منظور تسهیل خشونت جنسی تنبیهات بیشتری درنظرگرفته شده است.
دیسپارِونیا: دردی که زنان در خلال آمیزش جنسی احساس میکنند.
واژینیسم: حالتی که در آن انقباض ماهیچههای واژن به حدی شدید میشود که دخول غیرممکن میگردد.
آیا میدانستید؟
نتایج یک نظرسنجی در میان دانشجویان کالجهای آمریکا، نشان داد که ۷/۱۵ درصد از دانشجویان مرد و ۵/۱۲ درصد از دانشجویان زن که در یک سال گذشته تحصیلی الکل مصرف کرده بودند، روابط جنسی غیرایمن برقرار کرده بودند.